सानैदेखि सुरु गर्दा

बाल्यकाल भनेको सिकाइ र मस्तिष्कको तीव्र विकास हुने समय हो। यही उमेरमा बालबालिकाले खेल्दै, नयाँ कुरा खोज्दै र आफ्नै अनुभवबाट सिक्ने बानी विकास गर्छन्। सानैदेखि STEM सँगको अनुभवले बालबालिकालाई केवल पढेको कुरा सम्झन मात्र होइन, जिज्ञासु बन्न, प्रश्न गर्न, समाधान खोज्न र चुनौतीसँग नडराई फेरि प्रयास गर्न सिकाउँछ।

रोजगारीको संसार तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको छ, र भविष्यका धेरै पेशाहरूका लागि नयाँ सीपहरूको आवश्यकता पर्नेछ। World Economic Forum को Future of Jobs Report 2025अनुसार, सन् २०३० सम्म प्रविधिमा भइरहेको परिवर्तनले लाखौँ रोजगारीलाई प्रभावित गर्नेछ। यसले नयाँ प्रकारका रोजगारी सिर्जना गर्नुका साथै अहिलेका धेरै पेशाका लागि आवश्यक सीपहरू पनि परिवर्तन गर्नेछ। त्यसैले हामीले उनीहरूलाई हरेक भविष्यका कामका लागि तयार बनाउन सक्दैनौं, तर जुनसुकै परिवर्तनसँग पनि सिक्न, सोच्न र आफूलाई अनुकूल बनाउन सक्ने क्षमता भने अवश्य विकास गराउन सक्छौं।  

सानैदेखि STEM सँगको परिचयले बालबालिकालाई केवल सीप मात्र सिकाउँदैन, यसले उनीहरूको आत्मविश्वास र आफ्नो क्षमताप्रतिको विश्वास पनि निर्माण गर्छ। जब कुनै बालिकाले किशोरावस्थामा पुग्नुअघि नै विज्ञानलाई रमाइलो, व्यवहारिक र आफूले पनि गर्न सक्ने विषयका रूपमा अनुभव गर्छिन्, तब पछि गएर STEM मा आफ्नो स्थान छ भन्ने कुरा कसैले सम्झाइरहनुपर्दैन। उनलाई पहिलेदेखि नै थाहा हुन्छ—"यो क्षेत्र मेरो पनि हो।"

नेपालको सन्दर्भमा

तथ्याङ्कहरूले नेपालको वास्तविक अवस्था स्पष्ट देखाउँछन्। नेपाल श्रमशक्ति सर्वेक्षण २०१७–१८ अनुसार, आर्थिक रूपमा सक्रिय महिलामध्ये केवल ०.५% मात्र सूचना तथा सञ्चार प्रविधि (ICT) क्षेत्रमा कार्यरत छन्। त्यसैगरी, UNESCO (२०१७) का अनुसार नेपालका अनुसन्धानकर्तामध्ये केवल ७.८% मात्र महिला छन्। विश्वव्यापी रूपमा पनि STEM क्षेत्र द्रुत रूपमा विस्तार भइरहेको र आकर्षक अवसरहरू प्रदान गर्ने क्षेत्र भए पनि, यस क्षेत्रमा महिलाको सहभागिता ३०% भन्दा कम छ।

यी तथ्याङ्कहरूले चेलीहरूमा STEM प्रतिको रुचि, आत्मविश्वास र अवसर सानैदेखि विकास गर्नु किन आवश्यक छ भन्ने कुरा स्पष्ट रूपमा देखाउँछन्।यो असमानता विश्वविद्यालयबाट सुरु हुँदैन, यसको सुरुवात त कक्षाकोठामै हुन्छ, धेरै अवस्थामा त माध्यमिक तहमा पुग्नुअघि नै। पितृसत्तात्मक मान्यता, बालविवाह र घरायसी जिम्मेवारीका कारण विशेषगरी ग्रामीण क्षेत्रका धेरै चेलीहरूले विद्यालय छोड्न बाध्य हुन्छन्। उच्च शिक्षामा पुग्दासम्म धेरै चेलीहरूले विज्ञान र प्रविधि आफ्नो लागि होइन भन्ने सोच मनमा बसाइसकेका हुन्छन्।

अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि यदि चेलीहरूलाई सानैदेखि STEM सँग जोड्ने अवसर दिइएन भने, किशोरावस्थामा पुग्दै जाँदा उनीहरूको STEM प्रतिको रुचि क्रमशः घट्दै जान्छ। एकपटक त्यो रुचि हराएपछि, त्यसलाई पुनः जगाउन निकै कठिन हुन्छ। विश्व बैंकका अनुसार STEM विषय अध्ययन गरिरहेका महिलाहरूले बीचमै विषय परिवर्तन गर्ने वा पढाइ छोड्ने सम्भावना पुरुषहरूको तुलनामा बढी हुन्छ। त्यसैले चेलीहरूलाई सानैदेखि STEM सँग परिचित गराउनु अत्यन्त आवश्यक छ। यदि हामीले सही समयमा पहल गर्न सकेनौँ भने, पछि अवसर गुम्न सक्छ।

यसले वास्तवमा के परिवर्तन ल्याउँछ?

अनुसन्धानहरूले STEM शिक्षाका फाइदाहरू स्पष्ट रूपमा देखाएका छन्। व्यवहारिक र परियोजनामा आधारित सिकाइले बालबालिकालाई विश्लेषण गर्न, नयाँ सम्भावनाबारे सोच्न, परीक्षण गर्न र आफ्ना गल्तीबाट सिक्न प्रेरित गर्छ। यसले उनीहरूमा समालोचनात्मक सोच र समस्या समाधान गर्ने सीप विकास गर्छ, जुन केवल STEM मा मात्र होइन, जीवनका हरेक क्षेत्रमा उपयोगी हुन्छ।

समूहमा गरिने STEM परियोजनाहरूले सिकाइलाई अझ प्रभावकारी बनाउँछन्। नेपालका विद्यालयहरूमा सञ्चालन गरिएका समूहगत गतिविधिहरूले बालबालिकाको सञ्चार क्षमता, सहकार्य गर्ने बानी र टोलीमा काम गर्ने सीप उल्लेखनीय रूपमा बढेको देखाएका छन्। जब बालबालिकाले आफ्ना विचारहरू साझा गर्छन् र एउटै लक्ष्यका लागि मिलेर काम गर्छन्, उनीहरूले विषयगत ज्ञानभन्दा पनि धेरै ठूलो जीवन सीप सिकिरहेका हुन्छन्।

नेपालमा सञ्चालन भएका STEM बुटक्याम्पहरूको अनुभवले पनि कार्यक्रम अगाडि बढ्दै जाँदा चेलीहरूमा उल्लेखनीय परिवर्तन देखिएको छ। उनीहरूमा आत्मविश्वास बढ्छ, आफ्ना विचार खुलेर व्यक्त गर्ने साहस आउँछ र नयाँ चुनौतीहरू स्वीकार गर्ने हिम्मत विकास हुन्छ।

STEM शिक्षाले बालबालिकालाई प्रविधिमैत्री भविष्यका लागि पनि तयार बनाउँछ। सानैदेखि STEM सँगको परिचयले उनीहरूमा नयाँ परिस्थितिअनुसार आफूलाई ढाल्न सक्ने क्षमता, डिजिटल सीप र जीवनभर सिकिरहने सोच विकास गर्छ। भविष्यका जुनसुकै पेशा वा अवसरका लागि पनि यी गुणहरू अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छन्।

नेपालको प्रविधि क्षेत्र तीव्र गतिमा विस्तार भइरहेको छ। तर अवसरको अभावका कारण यदि चेलीहरू यस यात्राबाट बाहिर रहिरहे भने, देशले उनीहरूको प्रतिभा, क्षमता र सम्भावनालाई गुमाउनेछ।

त्यसैले प्रारम्भिक STEM शिक्षा कुनै विलासिता होइन, भविष्यको बलियो आधार हो। आज गरिएको यो लगानीले भोलि केवल एक बालिकाको जीवन मात्र परिवर्तन गर्दैन, परिवार, समुदाय र आगामी पुस्तासम्म सकारात्मक प्रभाव पुर्‍याउँछ। र यो परिवर्तन सुरु हुन्छ, जब एउटी चेलीले पहिलो पटक आफू पनि सक्षम छु भन्ने विश्वास गर्छिन्।